< Terug naar het overzicht

Je latente angst remt je creativiteit

Creativiteit kent vele vijanden. In een eerdere blog maakten we kennis met de killer ambitie. In deze blog volgen we het spoor van een killer die nog veel geraffineerder is: onbenoemde angst. Voordat je je laat afschrikken: in een volgende blog ontdek je hoe je dit soort killers kunt omzetten in bondgenoten.

 Je leest nu Blog 2 van een 4-delige serie over creativiteitskillers. Deze blog gaat over de creativiteitskiller angst. Een eerdere blog ging over ambitie. Bekijk ook de aflevering waarin ik 4 veel voorkomende angsten beschrijf en natuurlijk de blog waarin je ontdekt hoe je van deze killers bondgenoten kunt maken.

Angst is uit

Als je afgaat op hoeveel we praten over angst zou je denken dat deze basisemotie amper voorkomt. In mijn werkpraktijk moet ik de eerste nog tegenkomen die op eigen initiatief mij apart neemt om mij toe te fluisteren welke stiekeme angsten hem of haar teisteren. Als in het bedrijfsleven het woord angst al opduikt dan is het slechts bij ernstige calamiteiten, zoals een explosie in het lab of een overweldigende ontslaggolf. En dan nog zijn het meestal buitenstaanders die het woord in de mond nemen, zoals vakbondsmensen of journalisten (‘Er is angst onder het personeel’).

In de persoonlijke sfeer hebben we bangheid ontdaan van alle dreiging. De meesten van ons zetten het woord alleen nog in als joker bij tegenvallers van het meest luchtige soort (‘Ik ben bang dat het gaat regenen’) of als uiting van ironie (‘Ik ben bang dat ik toch echt gelijk heb’). Volgens een breed onderzoek in de Verenigde Staten in 2014 is de allergrootste angst van Amerikanen: ’s avonds alleen in het donker buitenlopen. Bibber-de-bibber.

Stress is in

Je zou dus zeggen dat angst in de professionele wereld nauwelijks voorkomt. Tenzij je angst vertaalt als stress. Want daar kunnen we niet genoeg over praten. Stress geldt zelfs als statussymbool. Mijn eigen observaties en ervaringen vertellen me dat stress niets anders is dan angst in een hip jasje. Als professionals hebben we vandaag de dag net zo veel last van hartkloppingen en koude rillingen als onze voorouders vroeger, toen ze de kost verdienden met jagen en verzamelen in ‘het wild’. Zij waren bang; wij zijn gestrest. Niet voor niets geldt de toespraak van de Amerikaanse onderzoekster Brené Brown over wat zij noemt ‘de kracht van kwetsbaarheid’ al jaren als een van de populairste Ted-talks aller tijden. Haar inzichten over kwetsbaarheid als contactpunt tussen mensen spreken vele miljoenen wereldwijd aan. Zij betoogt, kort gezegd, dat we van jongs af aan leren onze kwetsbaarheid af te schermen, terwijl de kwetsbare plekken in ons bestaan juist de broedplaats zijn van creativiteit, geluk, sociale worteling en liefde. Kwetsbaarheid, stress, angst – niets menselijks is ons vreemd.

Onbenoemde angst is de killer

De meesten van ons voelen aan dat kwetsbaarheid en angst in ons leven vlak onder de oppervlakte liggen; daarom spreekt Brown zo aan. Tegelijkertijd ontkennen we hun bestaan in ons professionele gedrag. Daar zit nu net het probleem. Want de angst zelf hoeft geen vijand of creativiteitskiller te zijn. Het is de ontkende, gemaskerde of verborgen angst, die in het creatieve proces en ons leven en werk in het algemeen voor brokken zorgt. De reden is simpel: onbenoemde angsten komen niet voor in ons navigatiesysteem, maar bespelen intussen wel afwisselend het stuur, de rem, het gaspedaal en de climate control. Ze zorgen voor onopgemerkte en onstabiele onderstromen die het creatieve proces op onmeetbare wijze in allerlei – meestal onwenselijke – richtingen trekken. Ontkende innerlijke angst is een infiltrant die meent jou te moeten beschermen, maar die door z’n insluipersgedrag in het creatieve proces meer kwaad doet dan goed. Een paar voorbeelden die je vast herkent:

  • Uitstelgedrag;
  • Besluiteloosheid en verlamming;
  • Behaagziekte;
  • Ontwijkend taalgebruik in toespraken, vergadering of rapportages;
  • Ontwijken van mensen;
  • Doorschuiven van verantwoordelijkheden;
  • Achterdocht;
  • Geveinsde onverschilligheid;
  • enzovoort.

Angst leidt tot controlezucht

De aanwezigheid van onbenoemde angsten – of het nu bij jezelf is of bij je manager, een teamlid of een klant – uit zich het sterkst in de behoefte aan controle. Angst en de controlezucht gaan hand in hand. Hieronder een aantal kenmerken waaraan je een door angst gedreven controlebehoefte kunt herkennen in het creatieve proces:

  • Als het woord ‘moeten’ (vaak) de kop opsteekt;
  • Als je jezelf of anderen erop betrapt het proces voortdurend ‘in goede banen’ te willen leiden;
  • Als je op voorhand het succes laat afhangen van een beperkt aantal mogelijke uitkomsten;
  • Als je zoveel haast ervaart, of aan anderen oplegt, dat het proces erdoor verstoord raakt;
  • Als jij of een ander z’n co-creatieven voortdurend op de huid zit;
  • enzovoort.

‘Stoppers’ duiden op angst

Hieronder laat ik je twee gedaanten zien waarin ontkende angst zich kan manifesteren. De eerste is zelfcontrole, of zelfbeperking. Deze creativiteitskiller houdt zich het liefst schuil in je gedachten of onderbewustzijn. Daar deelt hij de ene verlammende steek na de andere uit. Meestal in de vorm van stoppers, oftewel belerende en belemmerende zinnetjes die rondzoemen in je hoofd en die je vermogen tot creatieve arbeid bekritiseren, hinderen en soms zelfs volledig lamleggen. De poster in de afbeelding hieronder geeft je een aantal voorbeelden.

ideakillers-poster

Zonder erbij stil te staan luister je naar deze stoppers. Het gevolg: in plaats van de zee aan mogelijkheden te gaan verkennen die voor je open ligt, verdwaal je in een labyrint van onmogelijkheden. Je denkt dat je creatief bezig bent, maar je komt in werkelijkheid geen steek vooruit, je levert niets af, je creëert in geen enkel opzicht winst of groei.

Uitsluiting duidt op angst

Een handlanger van zelfbeperking is deelnamebeperking, oftewel uitsluiting. Mensen die creatieve of vernieuwingsprocessen leiden binnen een organisatie neigen er sterk toe: ‘Jij mag meedoen, jij ook nog, jullie niet’. Toegegeven, 300 collega’s uitnodigen voor een brainstormsessie is niet slim – maar de mogelijke briljante ingevingen van 290 mensen op voorhand afschrijven nog minder. Zoek passende, stimulerende manieren om alle stakeholders – ook de introverten en de lager geplaatsen in de organisatie – te betrekken. Een mooi voorbeeld van zo’n inclusieve methode is bijvoorbeeld brainwriting. Onthoud dat  voor creativiteit hetzelfde geldt als voor alle andere tijdloze waarden: delen is vermenigvuldigen. En: de meest innovatieve ideeën komen doorgaans uit onverwachte hoek. Met inclusiviteit bereik je bovendien een waardevol neveneffect: verhoogde motivatie binnen je organisatie.

Spoor de killer op

Angst is een geraffineerde creativiteits- en succeskiller. Mijn advies: spoor de killer op en leg hem op tafel, desnoods met hulp van anderen. Hierover meer in een volgende blog.

Vermoedens dat verborgen angsten jouw creativiteit remmen? Reageren? Mail mij gerust.